Plan „Nowego Niemieckiego Miasta Warszawa”, projekt powstały pod formalnym kierownictwem Friedricha Pabsta z 6 lutego 1940 r., autorstwa nazistowskich architektów Huberta Grossa i Otto Nurnbergera. Domena publiczna.

Plan przebudowy Warszawy był częścią niemieckiego Generalnego Planu Wschodniego (niem. Generalplan Ost, GPO), czyli planu germanizacji Europy Wschodniej (aż po Ural) po spodziewanym zwycięstwie III Rzeszy. Ów plan, istniejący w kilku wersjach (tzw. Mały Plan na czas wojny oraz Duży Plan na kolejne 30 lat po spodziewanym zwycięstwie) i kilkukrotnie modyfikowany, ogólnie rzecz ujmując, sprowadzał się do eksterminacji bądź wysiedlenia większości przedstawicieli narodów zamieszkujących te tereny (w szczególności Żydów i Słowian, ale także Bałtów i innych grup), germanizacji pozostałych (uznanych za wartościowych rasowo) i gigantycznej akcji osiedleńczej Niemców, a także przedstawicieli innych narodów, uznanych za germańskie (np. Skandynawów i Flamandów).
 

Elementem powodzenia niemieckiego Generalnego Planu Wschodniego na ziemiach polskich było usunięcie większości dotychczasowych mieszkańców, a w szczególności „elementów niepożądanych” – inteligencji, działaczy społecznych i narodowych, duchowieństwa, uczestników powstań i innych osób uznanych za niebezpieczne. Na zdjęciu: egzekucja Polaków w Piaśnicy na Pomorzu, jesień 1939 r. Na licencji Wikimedia Commons.

Nowe tereny, w przeciwieństwie do „starych” Niemiec, zarządzanych przez administrację cywilną, miały w całości przejść pod zarząd SS. W dokumentach mówi się, że miało tam powstać 30 autonomicznych „okręgów-państw SS”, na czele których mieli stać generałowie SS i policji – kimś takim był np. Franz Kutschera, dowódca SS i Policji na dystrykt warszawski Generalnego Gubernatorstwa, zastrzelony w zamachu przez AK 1 lutego 1944 r.

Ludzie ci w przyszłości mieli dysponować własnym wojskiem (oddziałami Waffen-SS), grupami pacyfikacyjnymi (Einsatzgruppen-SS), różnymi formacjami policji, służby bezpieczeństwa i paramilitarnymi. SS-mani mieli w owych okręgach stanowić swoistą kastę rządzącą, natomiast klasę średnią mieli stanowić osadnicy – w tej grupie szczególnie uprzywilejowani mili być weterani Wehrmachtu i ich rodziny.

Taki plan musiał się oczywiście odbyć kosztem ludności miejscowej – GPO zakładało przeobrażenie jej w niewolniczą siłę roboczą, a w konsekwencji fizyczną eliminację lub wysiedlenie za Ural (miało to dotyczyć np. 80-85% Polaków, reszta miała zostać poddana germanizacji).
 

Generalny plan wschodni ukazujący cele ekspansji na Kraje bałtyckie, Polskę, Białoruś, Ukrainę oraz Krym (Plan Instytutu rolnictwa oraz polityki agrarnej Uniwersytetu Humboldta w Berlinie. Dokument z maja 1942 r. Na licencji Wikimedia Commons.
 

W przypadku Warszawy przewidywano jej całkowitą germanizację i zmniejszenie. Opracowaniem planu przebudowy miasta zajął się od 1939 r. zespół pod kierunkiem Friedricha Pabsta, Gdańszczanina, od 1939 r. naczelnego architekta Warszawy, ale też zatrudnionego w biurach w Poznaniu i Łodzi, a od kwietnia 1942 r. czwartego kierownika warszawskiego Urzędu Budowlanego. W istocie wiele wskazuje, że Pabst nie brał udziału w tworzeniu tych planów, a jedynie mu je przypisano.
 

W 1940 r. powstał pierwszy plan przebudowy Warszawy, autorstwa nazistowskich architektów Huberta Grossa i Ottona Nurnbergera, dedykowany Hansowi Frankowi.
 

Friedrich Pabst (po lewej,w okularach) prezentuje makietę „Nowego Niemieckiego Miasta Warszawa” dostojnikom nazistowskim, po prawej ze swastyką na rękawie gubernator warszawski Ludwig Fischer.

W ogólnych zarysach przewidziano przekształcenie Stolicy w prowincjonalne miasto i ogromny węzeł komunikacyjny, a także ośrodek dla 40-tysięcznej niemieckiej „elity” (niem. Ostgruppe), zarządzającej ziemiami zdobytymi na Wschodzie. Większość zabudowy Warszawy miała zostać wyburzona, a ludność wysiedlona – zamierzano pozostawić jedynie 10-30 tys. grupę Polaków skoszarowanych na Pradze jako siłę roboczą i służbę. Docelowo w 1941 r., po wybuchu wojny z ZSRS, projekt ten uległ zmianom – Warszawa miała zostać przekształcona w ośrodek przemysłu zbrojeniowego, a jej ludność pozostawiona na poziomie 100-120 tys. (przedwojenna Warszawa miała ok. 1,3 mln mieszkańców).

Docelowy plan przebudowy Warszawy (nazwanej „Nowe Niemieckie Miasto Warszawa” – Die Neue Deutsche Stadt Warschau) powstał w 1942 r. W celu realizacji projektu Niemcy zamierzali wysiedlić większość ludności Warszawy do obozów koncentracyjnych, poddawać ich eksterminacji w kompleksie obozowym KL Warschau, funkcjonującym od 1943 r. na lewobrzeżnej części miasta, oraz wyburzyć ok. 95% zabudowy stolicy.
 

Niemiecki plan centrum Warszawy z kopułą Hali Ludowej w miejsce Zamku Królewskiego. Za: Archiwum Miasta Stołecznego Warszawa.

Zamierzano pozostawić ul. Krakowskie Przedmieście, przemianowując ją na Siegestraße (ulica Zwycięstwa) oraz Aleje Jerozolimskie, której nadano by nazwę Bahnhofstraße (ulica Dworcowa). Stare Miasto w Warszawie zamierzano pozostawić jako dowód rzekomej „ciągłości niemieckiego osadnictwa” na wschodzie. Z kolei plac Piłsudskiego przy Pałacu Saskim zostałby zamieniony na plac Adolfa Hitlera (niem. Adolf-Hitler-Platz), a Belweder na jego rezydencję.
 

Zamek Królewski w Warszawie, spalony we wrześniu 1939 r., zdjęcie z okresu okupacji. W ramach planu Pabsta przewidywano jego całkowite wyburzenie i postawienie w tym miejscu Hali Ludowej,  a w miejsce Kolumny Zygmunta – pomnika Germanii. Domena publiczna. 

W wyburzonym centrum stolicy Polski zamierzano postawić monumentalne budowle nazistowskie, w charakterystycznym stylu spełniającym wymogi nazistowskiej architektury stworzonej przez Alberta Speera, określanej jako uproszczony klasycyzm, m.in.:

– Hala Ludowa lub Hala Kongresowa NSDAP (niem. Volkshalle lub Parteivolkshalle) – zaprojektowana przez Friedricha Pabsta, ogromny budynek nakryty kopułą miał powstać w miejscu wysadzonego w powietrze Zamku Królewskiego w Warszawie – decyzję o zniszczeniu zamku podjął osobiście Adolf Hitler już w listopadzie 1939 r. (po zajęciu Warszawy przez wojska niemieckie 28 września 1939 r.).

– Pomnik Germanii – statua która miała stanąć w miejscu kolumny Zygmunta, mająca podobne rozmiary, wzorowana na podobnym obiekcie znajdującym się wówczas w dolinie Renu, w mieście Rüdesheim – tzw. Niederwald Germania lub Niederwalddenkmal.

– Kompleks nazwany „zabudową przyczółka mostu miejskiego” (niem. Brückenkopfbebauung an der Stadtbrücke) – budowla miała być postawiona w miejscu ówczesnego mostu Kierbedzia, u wylotu z lewobrzeżnej części Warszawy w kierunku wschodnim i wkomponować się w ciąg architektoniczny zabudowań Hali Ludowej.

– Kompleks zwany Gauforum – wystawiony jako miejsce narodowosocjalistycznego kultu i identyfikacji kompleks budynków partyjnych NSDAP wraz z górującą nad otoczeniem wieżą i placem masowych zgromadzeń – projekt autorstwa Huberta Grossa.

– Osiedla mieszkaniowe dla członków SS i SA, każde składające się z 2 domów dla młodzieży z Hitlerjugend, szkoły, oraz budynków mieszkalnych dla niemieckiej elity (niem. Ortsgruppenhaus) – planowano wybudowanie 10 takich kompleksów w okręgu usytuowanym wokół centrum, z precyzyjną siatką ulic rozmieszczonych prostopadle bądź równolegle i domach w formie kwadratów lub prostokątów.

– Obiekt koszarowy Zitadelle – wystawiony na bazie Cytadeli Warszawskiej (planowano zachować jedynie mury zewnętrzne fortyfikacji).
 

Komputerowa rekonstrukcja niemieckiej Hali Ludowej lub Kongresowej (Parteivolkshalle), która miała zastąpić zburzony Zamek Królewski. Przed halą pomnik Germanii w miejscu Kolumny Zygmunta. Wizualizacja z projektu Wartopia, autor: Aleksandra Polisiewicz.

Docelowo realizacja projektu miała na celu dziesięciokrotne zmniejszenie powierzchni zabudowy Warszawy do 6 km² w lewobrzeżnej części i 1 km² na Pradze – planowano wybudowanie nowego Dworca Centralnego i wybudowanie Dworca Towarowego w prawobrzeżnej części miasta, a także Stadionu nad Wisłą, dzielnicy willowej dla elity niemieckiej na południe od miasta oraz przebudowę portu Praskiego. Co ciekawe, plan ten wykazuje pewną zbieżność z przedwojennym projektem rozbudowy Stolicy, sporządzonym po kierownictwem prezydenta Stefana Starzyńskiego.
 

Niemcy przystąpili do realizacji planu – pierwszym jej etapem była prowadzona od 1941 r. stopniowa likwidacja getta warszawskiego, obejmującego pierwotnie północne Śródmieście i Muranów.
 

Przedwojenny plan Warszawy z naniesionym terenem getta z jesieni 1940 r. Obejmowało ono północną część Śródmieścia i Muranów. Teren ten był stopniowo wyburzany wraz ze zmniejszaniem obszaru getta, a następnie całkowicie zniszczony po powstaniu w getcie w kwietniu 1943 r.

W kolejnych latach, w miarę wywózek ludności żydowskiej obszar getta się kurczył, a na zwolnionych terenach Niemcy wyburzali zabudowę. Akcja ta przyspieszyła po powstaniu w gettcie wiosną 1943 r. Jeszcze przed Powstaniem Warszawskim teren ten był „ceglano-kamienną pustynią”, na której planowano budowę nowej niemieckiej dzielnicy rządowej. Rozwój wypadków nie pozwolił Niemcom na kontynuację planu.

Zniszczenie Warszawy przez Niemców po upadku Powstania Warszawskiego jesienią i zimą 1944 r. odbywało się dokładnie według planów sporządzonych w ramach Planu Pabsta – choć w tym przypadku Niemcy nie planowali już budowy czegokolwiek poza fortyfikacjami.
 

Ruiny dawnego getta. Obszar ten został całkowicie wyburzony przez Niemców po powstaniu w kwietniu 1943 r. Jedynym ocalałym budynkiem był kościół p.w. św. Augusta na ul Nowolipie, zamieniony na skład pasz, stanowisko obserwacyjne i antenę nadawczo-odbiorczą. Na tak pozyskanych terenach Niemcy planowali budowę dzielnicy rządowej, przewidzianej w planie Pabsta, jednak rozwój wypadków spowodował, że nie starczyło im czasu. Ta część Warszawy nigdy nie została odbudowana w swej oryginalnej formie. Domena publiczna.

Sam Friedrich Pabst nie doczekał tego momentu – został zastrzelony przez AK podczas zamachu na hitlerowskiego urzędnika kwaterunku Emila Brauna 13 grudnia 1943 r., odpowiedzialnego za masowe wysiedlenia Polaków. Jego śmierć była przypadkowa – wywiad AK uważał go za niegroźną osobę, raczej przychylnie odnoszącą się do Polaków.

M. O.
 

Ruiny Zamku Królewskiego, wysadzonego przez Niemców w powietrze we wrześniu 1944 r. Na pierwszym planie resztki zniszczonej Kolumny Zygmunta. Był to efekt represji po Powstaniu Warszawskim, w tym czasie okupanci nie myśleli już o realizacji planu Pabsta. Źródło: Polska Agencja Prasowa.