O wyjątkowym odkryciu na specjalnie zwołanej konferencji prasowej poinformował metropolita wileński, arcybiskup Gintaras Gruszas. - Trzej Królowie przynieśli nam w darze trzy korony - powiedział hierarcha. Odkrycia dokonano 16 grudnia 2024 roku, gdy natrafiono na skrytkę z 1939 roku.

Co odnaleziono?

Chodzi o korony grobowe króla Aleksandra Jagiellończyka, Elżbiety Habsburżanki i Barbary Radziwiłłówny. W przypadku pierwszej żony monarchy odnaleziono również łańcuch, medalion, pierścień i tabliczkę natrumienną. Do Barbary Radziwiłłówny należało natomiast berło, jabłko królewskie, trzy pierścienie, łańcuch i dwie tabliczki natrumienne.

Odkryte regalia wykonano już po śmierci władców, cudem ocalono je przed II wojną światową, a zapomniane grobowce odkryto kilka lat wcześniej, po powodzi z 1931 roku.

- Po wybuchu wojny w obliczu groźby zamknięcia katedry wileńskiej, kapituła zadbała o zabezpieczenie jej wartościowych przedmiotów. Skarbiec katedralny zamurowano w niszy w jednej z klatek schodowych świątyni - wyjaśniał ekonom archidiecezji wileńskiej Mykolas Juozapaviczius. 

- Odnalezione insygnia pogrzebowe władców Litwy i Polski stanowią bezcenną wartość historyczną, są symbolami długotrwałej tradycji państwowości Litwy, znakami Wilna jako stolicy oraz wspaniałymi dziełami złotnictwa i jubilerstwa - zaznaczył abp Gintaras Gruszas.

W skrytce odkryto również 6 srebrnych plakietek zdobiących Kaplicę św. Kazimierza oraz wiele wotów: pierścionki, kolczyki, krzyżyki, a także kilka insygniów biskupich. Znaleziono także tabliczkę z trumny biskupa wileńskiego Benedykta Wojny.

- Podjęto wiele prób odnalezienia tych insygniów, dlatego szczerze cieszę się i dziękuję wszystkim, którzy z życzliwością przyczynili się do tych poszukiwań. Dzięki współpracy wielu instytucji te bezcenne wartości zostały wreszcie odnalezione. Teraz zostaną zbadane, odrestaurowane i w przyszłości udostępnione społeczeństwu – dodał metropolita wileński.

• Franciszek: uczestnicząc w orszakach Trzech Króli, Polacy dają świadectwo wiary

• Abp Galbas na Orszaku Trzech Króli: złóżmy dziś Chrystusowi w darze nasze uczucia

• Tłumy mieszkańców stolicy na Orszaku Trzech Króli

• Żydowski komentarz na Trzech Króli

• 116-letnia zakonnica najstarszą osobą żyjącą na świecie

Chronologia poszukiwań insygniów

Zamurowaną skrytkę ze skarbcem katedry odnaleziono w 1985 roku. Sądzono, że miejsce insygniów władców znajduje się w podziemiach katedry.

Po odzyskaniu niepodległości przez Litwę kilkukrotnie podejmowano próby poszukiwań. Największą uwagę zawsze poświęcano poszukiwaniom miejsca pochówku Wielkiego Księcia Witolda, które do tej pory nie przyniosły rezultatów.

W 2009 roku uruchomiono projekt polskiego Ministerstwa Kultury, podczas którego współpracowano z litewskimi instytucjami zajmującymi się ochroną dziedzictwa. Uzyskano wówczas zgodę od ówczesnej administracji archidiecezji na badania nieinwazyjne przy użyciu georadaru, termowizji i detektora metalu. Podczas tych poszukiwań opierano się również na relacji świadka, który brał udział w ukrywaniu insygniów. Ekspertyza podziemi katedry nie przyniosła jednak wymiernych rezultatów.

W 2023 roku rozpoczęto negocjacje z Litewskim Instytutem Historii dotyczące szczegółowej cyfrowej inwentaryzacji podziemi z wykorzystaniem skanera 3D. Analiza uzyskanych danych miała umożliwić identyfikację zmian konstrukcyjnych i w ten sposób nieinwazyjnie wykryć potencjalne miejsca skrytek. Projekt ten jednak nie został zrealizowany z powodu braku finansowania.

Zainicjowano również projekt państwowy o podobnych celach – cyfryzację dziedzictwa kulturowego na platformie „eKultura”, realizowany przez Litewską Bibliotekę Narodową im. Martynasa Mažvydasa we współpracy z Departamentem Dziedzictwa Kulturowego przy Ministerstwie Kultury.

9 października 2024 roku w katedrze wileńskiej odbyło się spotkanie w sprawie poszukiwań skrytki z insygniami władców, w którym uczestniczyli przedstawiciele archidiecezji wileńskiej, Departamentu Dziedzictwa Kulturowego przy Ministerstwie Kultury oraz Muzeum Pałacu Władców. Ustalono, że Muzeum Dziedzictwa Kościelnego, z pomocą specjalistów z Muzeum Pałacu Władców, może przeprowadzić poszukiwania potencjalnych miejsc skrytki za pomocą kamery endoskopowej.

16 grudnia 2024 roku w podziemiach katedry wileńskiej przeprowadzono poszukiwania skrytki z 1939 roku za pomocą kamery endoskopowej przez istniejące wcześniej otwory i szczeliny. Badania opierały się na planach podziemi z okresu międzywojennego oraz współczesnych, a także na zapisanych relacjach świadka. Po kilku próbach skrytkę odnaleziono. Zdecydowano się tego samego dnia wyjąć, opisać, skatalogować i przenieść znajdujące się tam wartości do bezpiecznego miejsca. W niedalekiej przyszłości zostaną one zbadane, odrestaurowane i udostępnione społeczeństwu.

Karol Darmoros