Janusz Radziwiłł herbu Trąby (1612-55), książę na Birżach i Dubinkach, hetman wielki litewski od 1654, wojewoda wileński od 1653, marszałek Trybunału Głównego Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1648 r., starosta generalny żmudzki i hetman polny litewski od 1646, podkomorzy wielki litewski od 1633, starosta kamieniecki, kazimierski, sejwejski. Domena publiczna.

Maciej Orzeszko

362 lata temu, 20 października 1655 r., w Kiejdanach na Litwie podpisano układ pomiędzy hetmanem wielkim litewskim Januszem Radziwiłłem i jego kuzynem koniuszym wielkim litewskim Bogusławem Radziwiłłem, a przedstawicielem króla szwedzkiego Karola X Gustawa Magnusem Gabrielem De la Gardie. Umowa ta poddawała pod protekcję Szwecji całe Wielkie Księstwo Litewskie i wraz z układem w Ujściu (gdzie wojewoda poznański Krzysztof Opaliński i wojewoda kaliski Andrzej Karol Grudziński oddali królowi Szwecji Wielkopolskę) stanowiła faktyczne poddanie Litwy i Wielkopolski Szwecji.

Układ w polskiej historiografii i powszechnym odbiorze stał się synonimem zdrady, co szczególnie utrwalił w powieści „Potop” Henryk Sienkiewicz – dotyczy to również ekranizacji filmowej „Potopu” w reżyserii Jerzego Hoffmanna z 1974 r., w której postać Janusza Radziwiłła doskonale wykreował niezrównany Władysław Hańcza.

W rzeczywistości kwestia ta była dużo bardziej skomplikowana, gdyż np. Sienkiewicz (i Hoffmann) musieli pominąć cały kontekst historyczny tego wydarzenia, w tym konflikt króla Jana II Kazimierza Wazy z Januszem Radziwiłłem, oraz trwającą od roku wojnę polsko-rosyjską, oraz zagrożenie zajęcia Litwy przez wojska rosyjskie.
 

Jan II Kazimierz Waza (1609-72), król Rzeczpospolitej Obojga Narodów w latach 1649-68. Wywołany przez niego konflikt z hetmanem Januszem Radziwiłłem stał się główną osią zdrady tego ostatniego. Zdjęcie na licencji Wikimedia Commons.

Konflikt Janusza Radziwiłła z królem trwał już od wielu lat. Do 1655 r. Radziwiłł, potężny wielmoża i magnat, był wyjątkowo wiernym i zasłużonym urzędnikiem i dowódcą wojskowym, pełniąc funkcje podkomorzego wielkiego litewskiego, starosty generalnego żmudzkiego, wojewody wileńskiego, a wreszcie hetmana litewskiego, najpierw polnego, a potem wielkiego. Jeden z najzdolniejszych dowódców wojskowych Rzeczypospolitej XVII w., szczególną rolę odegrał w czasie powstania Chmielnickiego. W kolejnych kampaniach kilkukrotnie pobił wojska kozackie (w tym w I i II bitwie pod Łojowem, w 1649 i 1651 r.), a następnie zajął Kijów (będący wówczas miastem Rzeczypospolitej, zbuntowanym w okresie powstania kozackiego).
 

Juliusz Kossak „Spotkanie Chmielnickiego z Tuchaj-bejem”. Domena publiczna.

W 1648 r. Janusz Radziwiłł poparł wybór Jana Kazimierza na króla Polski, za co otrzymał starostwo borysowskie. Pomimo tego stosunki pomiędzy hetmanem, a królem pełne były niechęci. Wynikały one z polityki króla dążącego do umocnienia władzy królewskiej i ukrócenia potęgi magnatów. W odpowiedzi Janusz Radziwiłł, Jan Leszczyński, Krzysztof Opaliński oraz Jerzy Sebastian Lubomirski zawiązali tzw. „spisek magnacki” planując zamach stanu. W 1652 roku Władysław Siciński, poseł ziemi upickiej i klient Radziwiłła, zerwał sejm, być może na polecenie hetmana, co uważa się za pierwszy przypadek zastosowania zasady Liberum Veto. W 1654 r. na sejmie doszło do zatargu o nieobsadzone stanowiska hetmańskie, a sejm również został zerwany – tym razem z winy króla. W tym samym roku Jan Kazimierz nadał Radziwiłłowi godność hetmana wielkiego, ale równocześnie hetmanem polnym został jego wróg i stronnik króla, Wincenty Gosiewski.
 

Aleksy I Romanow (1629-76), car Rosji od 1645 r. Zdjęcie na licencji Wikimedia Commons.

W styczniu 1654 r. wybuchła wojna polsko-rosyjska. Latem tego roku na teren Wielkiego Księstwa Litewskiego wkroczyła potężna, 200-tysięczna armia rosyjska pod dowództwem cara Aleksego Romanowa. Janusz Radziwiłł dysponował jedynie 6000 wojska, w dodatku hetman polny litewski Wincenty Gosiewski wypowiedział mu posłuszeństwo. W efekcie Rosjanie w krótkim czasie opanowali znaczne połacie Wielkiego Księstwa i wiele miast, jak np. Połock, które nie stawiły oporu. Smoleńsk poddał się po 3-miesięcznym oblężeniu w październiku – wina za to spadała częściowo na hetmana, który przez długi czas utrudniał objęcia dowództwa tej kluczowej twierdzy przez nowo mianowanego wojewodę Filipa Obuchowicza, stronnika królewskiego.

Radziwiłł ze swoimi szczupłymi siłami próbował przeciwstawić się Rosjanom, wykorzystując przewagę manewrową i swoje umiejętności taktyczne. W sierpniu 1654 r. pobił 70-tysięczny korpus kniazia Czerkaskiego pod Szkłowem, zadając mu poważne straty i zmuszając do panicznego odwrotu za Dniepr. Wkrótce jednak jego siły zostały pobite pod Szepielewiczami w starciu z 15-tysięcznym korpusem kniazia Trubeckiego, gdzie stracił większość artylerii. Przegrał też pod Nowym Bychowem. Do października 1654 r. wojska rosyjskie dotarły do linii Berezyny, ale dalszy ich postęp zatrzymała zima orz potężna zaraza, co dało stronie polsko-litewskiej nieco czasu.
 

Działania wojny polsko-rosyjskiej 1654-67. Źródło: Wikipedia.

Klęski spowodowały, że w dowództwie litewskim doszło do kłótni. Janusz Radziwiłł obwiniał króla za brak posiłków wojskowych oraz za brak funduszy dla wojsk litewskich. Niechętny Radziwiłłom Paweł Stefan Sapieha nie oddał swych prywatnych wojsk pod dowództwo hetmana. Gosiewskiemu Radziwiłł wprost zarzucił tchórzostwo, doszło nawet do rękoczynów. Hetmanowi Radziwiłłowi zarzucono, że nie wywiązał się z obowiązku pomocy w przygotowaniu twierdzy smoleńskiej do oblężenia. Zarzucano mu też zawyżone rachunki za wojsko. W odpowiedzi stronnicy hetmana zarzucili zdradę Filipowi Obuchowiczowi. W efekcie strona polsko-litewska nie tylko nie wykorzystała niemal 8-miesięcznej przerwy w działaniach wojennych, ale z powodu sporów uległa dalszemu osłabieniu

Wiosną 1655 r. wznowiły działalność wojska rosyjskie. Radziwiłł próbował zorganizować obronę Wilna, ale jego 5000 wojska, w znacznej części nowo sformowanego, nie było w stanie stawić czoła potężnej 100-tysięcznej armii rosyjsko-kozackiej. W lipcu poddał się Mińsk, a w sierpniu 1655 r. Rosjanie zdobyli i doszczętnie spalili Wilno. Natomiast część wojsk litewskich wypowiedziała posłuszeństwo hetmanowi z powodu braku żołdu. Tymczasem większość sił koronnych została skierowana na Ukrainę, gdzie król chciał przenieść główny ciężar działań i połączyć się ze sprzymierzonymi wojskami tatarskimi.
 

Tymczasem w lecie 1655 r. na Rzeczpospolitą uderzyła Szwecja, rozpoczynając wojnę znaną jako Potop Szwedzki. Sytuacja strony polsko-litewskiej była beznadziejna, nie dysponowano już bowiem wojskami zdolnymi przeciwstawić się nowemu agresorowi. W dodatku ogólna niepopularność króla Jana II Kazimierza spowodowała, że znaczne ilości szlachty i wielmożów opowiedziała się po stronie Karola X Gustawa, widząc w nim gwaranta swoich praw.
 

Józef Brandt „Pochód Szwedów do Kiejdan”. Domena publiczna.

W tej sytuacji Janusz Radziwiłł jedyny ratunek dla Litwy widział w zerwaniu unii z Polską i stworzeniu księstwa, rządzonego przez Radziwiłłów pod protekcją Szwecji, podjął zatem rokowania ze Szwedami. Na początku sierpnia 1655 r. w Rydze Gabriel Lubieniecki podpisał w imieniu księcia Radziwiłła porozumienie ze Szwecją. Układ został potwierdzony w Jaswojniach 17 sierpnia wspólnie przez hetmanów Radziwiłła i Gosiewskiego. 20 października 1655 r. doszło do zawarcia układu w Kiejdanach z przedstawicielem Karola X Gustawa. Układ ten uznawał protektorat Szwecji nad Litwą i i był zerwaniem unii polsko-litewskiej. Układ podpisało wielu senatorów i ponad tysiąc szlachty litewskiej.
 

Pierwsza strona dokumentu ugody kiejdańskiej. Zdjęcie na licencji Wikimedia Commons.

Był to jeden z najbardziej kontrowersyjnych i – w opinii wielu – haniebnych aktów prawnych w historii Rzeczpospolitej. W praktyce akt ten oznaczał zdradę. Trzeba jednak powiedzieć, że osiągnął swój cel – powstrzymano postępy wojsk rosyjskich. Dodajmy, że choć Radziwiłł był głównym inicjatorem układu, to podpisało go wielu innych dowódców, polityków i magnatów, w tym hetman polny Wincenty Gosiewski, biskup żmudzki Piotr Parczewski, kanonik wileński Jerzy Białłozor (w imieniu biskupa Tyszkiewicza i duchowieństwa kapituły wileńskiej), wojewoda wendeński Mikołaj Korff, kasztelan żmudzki Eustachy Kierdej i wielu innych. Należy tu dodać, że podobnych paktów ze Szwedami podpisano wówczas kilka, a wśród sygnatariuszy znalazło się wiele znanych osób, jak choćby późniejszy król Jan Sobieski. Tyle, że ludzie ci później wypowiedzieli wierność Szwedom i powrócili na służbę Jana Kazimierza.

Z kolei Litwini uznają Janusza Radziwiłła za swojego bohatera narodowego, a układ w Kiejdanach jako przejaw „sprawiedliwości dziejowej”.
 

Pomnik Janusza Radziwiłła na rynku w Kiejdanach na Litwie. Zdjęcie na licencji Wikimedia Commons.

Przeciwko polityce Janusza Radziwiłła wystąpiły rody litewskie na czele z Sapiehami (w tym Radziwiłłowie z linii na Ołyce i Nieświeżu), obawiające się dominacji hetmana. Pokonany w polu, ciężko chory, uzależniony militarnie i finansowo (jego dobra na Litwie były regularnie rabowane przez przeciwników) od Szwedów, prowadził walki na Podlasiu z wojskami litewskimi Pawła Sapiehy.
 

Zrekonstruowany zamek w Tykocinie, miejsce śmierci hetmana Janusza Radziwiłła. Zdjęcie na licencji Wikimedia Commons.
 

15 grudnia 1655 roku Janusz Radziwiłł rozpoczął przygotowania do obrony Tykocina przed oblężeniem wojsk Jana Kazimierza. Prośby o wsparcie, kierowane do Karola X Gustawa, pozostały bez odpowiedzi. W nocy z 30 na 31 grudnia Janusz Radziwiłł zmarł. Na jego ciele odnotowano plamy, co mogło świadczyć o otruciu. Został pochowany w Kiejdanach.
 

Trumna ze zwłokami Janusza Radziwiłła w krypcie kościoła ewangelicko-reformowanego w Kiejdanach. Domena publiczna.

Układ kiejdański umarł wraz z Januszem Radziwiłłem. Sapiehowie, którzy zyskali na znaczeniu po jego śmierci prowadzili konsekwentną politykę lojalności wobec Rzeczypospolitej.

Politykę Janusza Radziwiłła próbował kontynuować jego kuzyn Bogusław, podpisując 6 grudnia 1656 r. pierwszy w historii Rzeczpospolitej traktat rozbiorowy w Radnot, w którym terytorium Rzeczpospolitej podzielono pomiędzy Szwecję, Siedmiogród, Kozaków, Brandenburgię-Prusy i Radziwiłłów. Jednak wycofanie się króla Karola X Gustawa z większością wojsk szwedzkich z Rzeczpospolitej w 1657 r., związane z otwarciem nowego frontu w Danii, a następnie klęska armii siedmiogrodzkiej księcia Jerzego Rakoczego i jej haniebny odwrót spowodowały, że nigdy nie wszedł on w życie.

M. O.
 

Wacław Hańcza w roli Janusza Radziwiłła w filmie „Potop”, reż. Jerzy Hoffmann, 1974 r.